Neodyum Mıknatısın Teknik Özelikleri Nelerdir

Neodyum Mıknatısın Teknik Özelikleri Nelerdir

Manyetizmanın kökeni elektronların yörüngesel hareketleri, spin hareketleri ve elektronların birbirleri ile nasıl etkileştiklerine dayanır. Farklı manyetizma tiplerini göstermenin en iyi yolu malzemelerin manyetik alana karşı nasıl tepki gösterdiğini tanımlamaktır. Bu şaşırtıcı olabilir, ancak bütün maddeler manyetik özellik gösterir. Yalnız, bazı malzemeler diğer malzemelerden daha çok manyetik özellik gösterirler. Bu malzemeler arasındaki temel ayrım, bazı malzemelerde toplam atomik manyetik moment etkileşimi yoktur, oysa diğer
malzemelerde, atomik manyetik momentleri arasında çok güçlü bir etkileşim vardır.

Malzemelerin manyetik davranışı beş ana grupta sınıflandırılabilir:

  1. Diyamanyetizm
  2. Paramanyetizm
  3. Ferromanyetizm
  4. Ferrimanyetizm
  5. Antiferromanyetizm

İlk iki gruptaki malzemeler manyetik olarak düzensizdir ve toplam manyetik etkileşim göstermezler. Son üç gruptaki malzemeler belirli bir kritik sıcaklık altında uzun menzilli manyetik düzen gösterirler. Ferromanyetik ve ferrimanyetik malzemeleri genellikle manyetik olarak düşünürüz (yani demirin davranışı gibi). Diğer üçü manyetik olarak çok zayıftır ve genellikle “manyetik olmayan” olarak düşünülür.

Diyamanyetizma

Genellikle çok zayıf olmalarına rağmen diyamanyetizma, bütün maddelerin temel bir özelliğidir. Bu, malzemenin uygulanan manyetik alana maruz kaldığında yörüngedeki elektronlarının ortak bir davranış göstermemesinden kaynaklanmaktandır. Diyamanyetik maddeler net manyetik momente sahip olmayan atomlardan oluşur (yani, yörüngesel kabukların tümü doludur ve çiftlenmemiş elektronlar yoktur). Ancak, bir alana maruz kaldığında negatif bir manyetizasyon (mıknatıslılık) gösterir ve bu nedenle diyamanyetik malzemelerin duygunluğu (χ) negatiftir. Diyamanyetik bir malzemenin manyetizasyon (M) – manyetik alan (H) grafiği şekildeki gibidir.

Manyetik alan sıfır olduğunda manyetizasyonun sıfır olduğuna dikkat edelim. Yani, diyamanyetik bir malzeme bir manyetik alana maruz bırakıldığında manyetik momentleri alanın tersi yönünde yönelim gösterirler. Manyetik alan kaldırıldığında manyetik moment tekrar sıfır olur. Diyamanyetik malzemelerin bir diğer karakteristik davranışı duygunluğun (χ) sıcaklığa bağlı olmamasıdır. İyi bilinen bazı diyamanyetik maddeler (10-8 m3/kg biriminde);

Quartz (Kuartz, SiO2) -0.62
Calcite (Kalsit, CaCO3) -0.48
Water (Su, H2O) -0.90

Paramanyetizma

Paramanyetik malzemeler, malzemedeki iyonlar veya atomların bazılarının kısmen dolu yörüngelerinde çiftlenmemiş elektronlarından dolayı net bir manyetik momente sahiptir. Çiftlenmemiş elektronlara sahip atomlardan biri demir atomlarıdır. Ancak, manyetik momentleri birbirleriyle manyetik olarak etkileşmeler ve uygulanan alan kaldırıldığında manyetizasyonu diyamanyetik malzemelerinki gibi sıfır olur. Manyetik alanın varlığında paramanyetik malzemelerin manyetik momentleri uygulanan alan ile aynı yönde kısmen yönelim gösterirler. Bu yönelim pozitif manyetizasyon ve pozitif duygunluğa yol açar. Paramanyetik bir malzemenin manyetizasyon (M)-manyetik alan (H) grafiği şekildeki gibidir. Buna ek olarak, momentlerin hizalanmasında alanın verimine, sıcaklığın etkilerinin rastgele seçilmesi sonucu karşı koyar. Bu sıcaklığa bağlı bir duygunluk ile sonuçlanır. Bu olay Curie Yasası olarak bilinir.

Normal sıcaklıklar ve orta dereceli alanlarda paramanyetik duygunluk küçüktür ( ancak diyamanyetik katkıdan daha büyüktür). Sıcaklık çok düşük (<<100K) ya da alan çok yüksek olmazsa, paramanyetik duygunluk uygulanan alandan bağımsız olur. Bu şartlar altında paramanyetik duygunluk toplam demir içeriğiyle orantılıdır. Demir taşıyan minerallerin birçoğu oda sıcaklığında paramanyetiktir. Paramanyetik maddelerin bazıları aşağıda verilmiştir (10-8 m3/kg biriminde).

Montmorillonite (Kil) 13
Nontronite (Demir bakımından zengin kil) 65
Biotite (Silikat) 79
Siderite (Karbonat) 100
Pyrite (Sülfit) 30

Manyetit yoğunlaşma çok küçük ise, matriks minerallerin doğal örneklerinde paramanyetizma önemli olabilir. Bu durumda, paramanyetik bir düzeltme gerekebilir.

Ferromanyetizma

Manyetik malzemeleri düşündüğünüzde, muhtemelen aklınıza demir, nikel veya mıknatıs gelecektir. Paramanyetik malzemelerin aksine ferromanyetik malzemelerin atomik momentleri çok güçlü bir etkileşim gösterirler. Bu etkileşimler elektronik değişim kuvvetleri tarafından üretilir ve atomik momentlerin paralel ya da antiparalel dizilimine yol açarlar. Değişim kuvvetleri çok büyüktür. Yaklaşık 100 Tesla’ nın üzerinde bir alana eşdeğerdir ya da Dünya’nın manyetik alanından yaklaşık olarak 100 milyon kez daha güçlüdür. Değişim kuvveti, iki elektronun spinlerinin göreceli yönelimleri nedeniyle kuantum mekaniksel bir olaydır. Ferromanyetik malzemelerin manyetik momentleri paralel dizilim gösterirler ve manyetik alanın yokluğunda dahi büyük bir net manyetizasyona yol açarlar.

Fe, Ni, Co elementleri ve birçok alaşımları tipik olarak ferromanyetik malzemelerdir.

Ferromanyetik malzemelerin belirgin iki özelliği,

1- Kendiliğinden (doğal) manyetizasyonu ve varlığı,
2- Manyetik düzenlenme sıcaklığı’dır.

Kendiliğinden (doğal) manyetizasyon, manyetik alanın yokluğunda, homojen olarak mıknatıslanmış mikroskobik hacim içinde var olan net manyetizasyondur. Bu manyetizasyonun büyüklüğü 0 K’ de elektronların spin manyetik momentlerine bağlıdır. Bir diğer kavram laboratuvarda ölçülebilen doyum manyetizasyonudur. Doyum manyetizasyonu, bir manyetik alanda (Hsat) elde edilebilecek maksimum manyetik momenttir; bu alanın ötesinde manyetizasyonda bir artış oluşmaz.

Doyum mıknatıslanması ve doğal mıknatıslanma arasındaki fark manyetik domain’ler ile yapılmak zorundadır. Doyum manyetizasyonu parçacık boyutundan bağımsız ancak sıcaklığa bağlı yapısal bir özelliktir. Paramayetik ve ferromanyetik duygunluk arasında büyük bir fark vardır. Paramanyetik malzemelerle kıyaslandığında, ferromanyetik malzemelerin manyetizasyonu yüksek sıcaklıklarda ( oda sıcaklığı) ve orta dereceli manyetik alanlarda doygunluğa ulaşır.

Curie Sıcaklığı

Ferromanyetlerin elektronik değişim kuvvetleri çok büyük olmasına rağmen termal enerjileri zamanla değişimin üstesinden gelir ve rastgele bir etki yaratır. Bu oluşan etki Curie sıcaklığı (Tc) olarak adlandırılan özel bir sıcaklıkta oluşur. Curie sıcaklığının altında ferromanyet düzenlidir ve üstünde ise düzensizdir. Doyum manyetizasyonu Curie sıcaklığında sıfıra gider. Tipik olarak bir manyetizasyon (M)-sıcaklık(T) grafiği aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Ayrıca Curie sıcaklığı minerallerin kimliğini belirlemek için kullanılabilen tanımlayıcı bir parametre ve yapısal bir özelliktir. Ancak, kusursuz değildir, çünkü prensipte farklı manyetik mineraller aynı Curie sıcaklığına sahip olabilir.

Hysteresis Eğrisi

Curie sıcaklığı ve doyum manyetizasyonuna ek olarak ferromanyetler uygulanan manyetik alan kaldırılsa dahi manyetizasyonunu koruyabilir. Bu davranış Hysteresis olarak adlandırılır ve manyetik alan ile manyetizasyon değişiminin grafiği Hysteresis eğrisi olarak adlandırılır. Başka bir hysteresis özellik, zorlayıcı manyetizasyondur (Hr). Uygulandığında ve kaldırıldığında, doyum mıknatıslanmasını sıfıra düşüren ters bir alandır. Her zaman zorlayıcı kuvvetten daha büyüktür. Başlangıç duygunluğu (χ0 ) düşük alanlarda gözlemlenmiş manyetizasyondur, bu yaklaşık dünyanın manyetik alanı (50-100 μT) kadardır. Çeşitli hysteresis parametreleri sadece yapısal bir özellik değildir, ancak tanecik boyutuna, domain durumuna, gerilmelere ve sıcaklığa bağlıdır. Hysteresis parametreleri tanecik boyutuna bağlı olduğu için, doğal örneklerin manyetik tanecik boyutunun ölçülmesinde faydalıdır.

Ferrimanyetizma

Oksitler gibi iyonik bileşiklerde, daha karmaşık manyetik düzenlenme şekilleri kristal yapının sonucu olarak meydana gelebilir. Manyetik düzenleme türünden biri ferrimanyetizmdir. Bir ferrimanyetik oksitin manyetik spinlerinin basit bir temsili aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Manyetik yapı, oksijen tarafından ayrılmış iki tane manyetik alt örgüden (A ve B denilen) oluşur. Değişim etkileşimlerine oksijen anyonları aracılık eder. Bu durumda, bu etkileşimlere direk olmayan veya süper değişim etkileşimleri denir. En güçlü süper değişim etkileşimleri A ve B alt örgüleri arasındaki spinlerin antiparalel dizilmesine yol açar. Ferrimanyetlerde A ve B alt örgülerinin manyetik momentleri eşit değildir ve net bir manyetik momente yol açarlar. Bu nedenle ferrimanyetizm, ferromanyetizmaya benzer. Bu doğal manyetizasyon, Curie sıcaklığı, hysteresis eğrisi ve artık mıknatıslanma gibi ferromanyetik davranışların tüm özelliklerini gösterir. Ancak, ferro ve ferrimanyetler çok farklı manyetik düzene sahiptirler. Manyetit (mıknatıs) iyi bilinen bir ferrimanyetik malzemedir. Aslında, manyetit(mıknatıs) 1940’larda Neel’ e kadar bir ferromanyet olarak düşünülmüştü. Neel ferrimanyetizm’i anlamak için teorik bir yapı oluşturdu.

Manyetit (Mıknatıs)’ ın Kristal Yapısı

Mıknatıs (Fe3O4) spinel yapı ile kristallenir. Büyük oksijen iyonları kübik bir düzene yakın sıkıştırılır ve daha küçük Fe iyonları boşlukları doldurur. Boşluklar iki şeyden gelir:

Tetrahedral kısım: Fe iyonu dört oksijen tarafından çevrilir.

Oktahedral kısım: Fe iyonu altı oksijen tarafından çevrilir.

Tetrahedral ve oktahedral kısımları A ve B olmak üzere iki manyetik alt örgüden oluşur. A alt örgüsü üzerindeki spinler B alt örgüsündekilere antiparaleldir. İki kristal kısım çok farklıdır ve iki kısım içinde ve arasında demir iyonlarının değişim etkileşimlerinin karmaşık oluşumlarına yol açarlar. Mıknatıs için yapısal formül [Fe3+]A[Fe3+, Fe2+]BO4 ile verilir. A ve B alt örgüleri üzerindeki katyonların özel düzenlenmesine ters spinel yapı denir. Negatif AB değişim etkileşimleriyle mıknatısın net manyetik momenti B kısmındaki Fe2+ ’dan kaynaklanmaktadır.

Antiferromanyetizm

A ve B alt örgü momentleri tamamen eşit ancak zıt yönlü ise net manyetik moment sıfırdır. Bu tür manyetik malzemelere antiferromanyetik malzemeler denir.

Antiferromanyetik davranış, Neel sıcaklığı (TN) denilen bir kritik sıcaklık üstündeki duygunluk davranışıdır. TN üstünde duygunluk paramanyetler için Curie-Weiss yasasına uyar, ancak, negatif bir kesişim ile negatif değişim etkileşimleri gösterir.

Mineral Oksitler Bileşik Manyetik Sınıf Tc (C) σx (Am2/kg)
Mıknatıs Fe3O4 Ferrimanyetik 575-585 90-92
Ulvöspinel Fe3TiO2 Antiferromanyetik -153
Hematit αFe2O3 Canted antiferromanyetik 675 0.4
İlmenit FeTiO2 Antiferromanyetik -233
Magemit ᵞFe2O3 Ferrimanyetik ~600 ~80
Jakopsit MnFe2O4 Ferrimanyetik 300 77
Trevorit NiFe2O4 Ferrimanyetik 585 51
Magnezoferrit MgFe2O4 Ferrimanyetik 440 21

Sülfitler

Pirotin Fe7S8 Ferrimanyetik 320 ~20
Greigit Fe3S4 Ferrimanyetik ~333 ~25
Troilit FeS Antiferromanyetik 305

Oksihidroksitler

Götit αFeOOH
Antiferromanyetik, zayıf
ferromanyetik ~120 <1
Lepidokrosit ᵞFeOOH Anferromanyetik(?) -196
Feroksit ᵟFeOOH Ferrimanyetik ~180 <1

Metaller/Alaşımlar

Demir Fe Ferromanyetik 770
Nikel Ni Ferromanyetik 358 55
Kobalt Co Ferromanyetik 1131 161
Avaruit Ni3Fe Ferromanyetik 620 120
Wairauite CoFe Ferrimanyetik 986 235

MIKNATISLAR

Birçok bilim tarihçisi pusulanın M.Ö 13 üncü yüzyılda Çin’de kullanıldığına inanır. M.Ö 800 yıllarında Yunanlıların manyetizma hakkında bilgileri olduğunu biliyoruz. 1269 yılında Pierre de Maricourt, doğal bir mıknatısın yüzeyine ve çevresine iğneler yerleştirerek iğnelerin aldığı yönlerden yararlanarak bir mıknatısın çevresindeki manyetik etkiyi gözlemledi. Mıknatısın etkisinin yoğun olduğu bölgelere mıknatısın kutupları adını verdi. Daha sonra yapılan deneylerde, şekli ne olursa olsun her mıknatısın Kuzey kutup ve Güney kutup denen iki kutbu olduğu ortaya çıktı. Kutuplar adlarını, bir mıknatısın Dünya’nın manyetik alanı içerisindeki davranış biçiminden aldı. Bir çubuk mıknatıs orta noktasından asılır ve yatay bir düzlemde serbest bırakıldığında kuzey kutbu Dünya’nın Kuzey kutbunu, güney kutbu ise Dünya’nın Güney kutbunu gösterecek şekilde dengeye gelir. Bir mıknatısın güney kutbu, Dünya üzerindeki bir yerde serbest olarak asıldığında yaklasık Dünya’nın güneyini gösteren uçtur. Bir çubuk mıknatıs demir tozlanma yaklaştırılırsa şekildeki gibi demir tozlarının uç kısımlarda daha çok toplandığı görülür. Bu uçlara kutup adı verilir. Bir mıknatıs ne kadar bölünürse bölünsün tek kutuplu mıknatıs elde edilemez. Her parça yine iki kutuplu mıknatıs olur. Bölünen parçalar yeniden birleşecek olursa sonradan ortaya çıkan kutupların kaybolduğu görülür. İki manyetik kutup arasındaki kuvvet, iki elektrik yükü arasındaki kuvvete benzemekle birlikte önemli bir fark vardır. Elektrik yükleri tek başına bulunabilecek şekilde birbirlerinden ayrılabilir (elektron ya da proton gibi) buna karşılık şimdiye kadar tek başına bir manyetik kutup oluşturulamadı. Yani tek kutuplu mıknatıs yoktur. Manyetik kutuplar her zaman çiftler halinde bulunurlar. 1819 yılına kadar, bilim insanları manyetizmanın, elektrik akımları ve alanları ile yakın ilişkisi olduğunu bilmiyorlardı. Bu ilişki Hans Christian Oersted’in bir gösteri deneyi sırasında üzerinden elektrik akımı geçen telin yakınında duran bir pusula iğnesini saptırdığını bulması ile keşfedildi. Daha sonra André Amperé, akım taşıyan iletken tellerin birbirlerine uyguladıkları manyetik kuvvet bağıntılarını buldu. Aynı zamanda tüm manyetik olayların molekül büyüklüğündeki akım ilmeklerinden kaynaklandığını ileri sürdü. Bir mıknatısın güney kutbu, Dünya üzerindeki bir yerde serbest olarak asıldığında yaklasık Dünya’nın güneyini gösteren uçtur. Bir çubuk mıknatıs demir tozlanma yaklaştırılırsa şekildeki gibi demir tozlarının uç kısımlarda daha çok toplandığı görülür. Bu uçlara kutup adı verilir. Bir mıknatıs ne kadar bölünürse bölünsün tek kutuplu mıknatıs elde edilemez. Her parça yine iki kutuplu mıknatıs olur. Bölünen parçalar yeniden birleşecek olursa sonradan ortaya çıkan kutupların kaybolduğu görülür. Pusula iğnesinin N kutbu, doğal mıknatısın S kutbuna doğru yönelir.

Maddelerin Manyetik Özelliklerinin Nedenleri ve Sınıflandırılması Mıknatısların demiri çektiğini, ancak diğer birçok maddeyi etkilemediğini biliyoruz. Mıknatısın çektiği ve çekmediği maddeler arasındaki fark nedir? Yine bazı maddelerin geçici olarak bir mıknatıs gibi davranmasının nedeni nedir? İşte bu sorulara cevap vermek için maddelerin atom yapılarına kısaca göz atmak gerekir. Manyetik ve elektrik olayları, ilk bakışta birbirlerinden bağımsız görünmesine karşılık mıknatıslanmanın atom içindeki elektrik yüklerinin hareketinden kaynaklandığı bilinmektedir. Buna göre çekirdek çevresinde dolanan elektron küçük bir elektrik akım halkası gibi manyetik özellik yaratır. Hareket eden bir elektrik yükü, çevresinde her zaman bir manyetik alan oluşturduğundan, negatif elektrik yüklü bir elektron da yaptığı bu hareketlerden dolayı bir manyetik alan meydana getirir. Oluşan manyetik alanın yönü elektronun dönme yönüne bağlıdır. Çekirdek çevresinde dönen elektronların oluşturduğu bu küçük akım devreleri mıknatıslanmamış bir maddede düzensizdir. Bundan dolayı akım devreleri birbirinin manyetik etkilerini yok eder ve bileşke manyetik alan hemen hemen sıfır olur. Madde manyetik alan içine konulduğunda bu küçük akım devreleri birbirlerine paralel düzlemlerde ve aynı yönlü akım geçecek şekilde düzenli bir biçim alır. Böylece madde, mıknatıslık özelliği kazanır. Bir maddenin manyetik alandan etkilenme miktarı o maddenin manyetik geçirgenliğine bağıdır. Manyetik geçirgenliği yüksek maddelerde manyetik alan çizgileri sıklaşır. Manyetik geçirgenliği zayıf olanlarda ise seyrekleşir. Boşluk ortamını temel alarak maddelerin manyetik özellikleri karşılaştırılabilir. Bu durumda bağıl manyetik geçirgenlik ifadesi kullanılır.

a) Boşluktaki manyetik alan çizgileri
b) Sıklaşan alan çizgileri
c) Seyrekleşen alan çizgileri

Boşluktaki büyüklüğü B0 olan bir manyetik alan ele alalım. Bu alan içerisine başka bir madde konulduğunda alan çizgileri sıklaşır ya da seyrekleşir. Böylece madde içinde manyetik alan değişerek B değerini alır. Boşluğun bağıl manyetik geçirgenliği 1 dir.

Buna göre;

Diyamanyetik Maddeler: Bağıl manyetik geçirgenliği 1’den biraz küçük maddelerdir. Bu maddeler manyetik alana konulduklarında alan ile zıt yönde çok zayıf olarak mıknatıslanırlar. Cam, radyum, magnezyum, bakır, gümüş, altın gibi maddeler bu tür maddelerdir.

Paramanyetik Maddeler: Bağıl geçirgenlikleri 1’den biraz büyük olan maddelerdir. Manyetik alana konulduklarında alan yönünde zayıf olarak mıknatıslanırlar. Alüminyum ve silisyum bu tür maddelerdir. Ferromanyetik Maddeler: Bağıl manyetik geçirgenlikleri 1’den çok büyük maddelerdir. Manyetik alana konulduklarında alan yönünde çok kuvvetli olarak mıknatıslanırlar. Demir nikel ve kobalt bu tür maddelerdendir. Mıknatıslanmamış madde atomlarındaki manyetik alanlar şekildeki gibi düzensizdir. Manyetik alan ortamına konulan maddenin atomlarındaki manyetik alanlar dış ortamdaki manyetik alan yönüne yönelmeye çalışır.

Ferromanyetik Maddeler Madde Bağıl Manyetik Geçirgenlik
Kobalt Nikel Demir Demir – Nikel alaşımı
250 600 5 000 25 000

Paramanyetik Maddeler Madde Bağıl Manyetik Geçirgenlik
Hava Alüminyum Uranyum
1,000004 1,000023 1,00040

Diyamanyetik Maddeler Madde Bağıl Manyetik Geçirgenlik
Bizmut Civa Gümüş Su
0,99983 0,99997 0,99998 0,99999

Bir mıknatıs, ferromanyetik bir maddeye çekme kuvveti uygulayarak onu geçici mıknatıs haline getirir. Bir mıknatıs hiçbir zaman ferromanyetik bir maddeye itme kuvveti uygulamaz.

Bir mıknatıs, ferromanyetik bir maddeyi sürtünme ile geçici mıknatıs haline getirebilir. Örneğin bir demir çivi, hep aynı yönde bir mıknatıs ile sürtünmeye tabi tutulursa önceden gelişi güzel yönde dağınık halde olan demir içindeki atomik mıknatıs çiftleri belli yönde dizilirler. Böylece çivi geçici mıknatıs haline gelir.

Bir mıknatıs ferromanyetik maddeye temas ettiğinde o madde geçici mıknatıs haline gelebilir. Şekilde bir mıknatısa yapışan demir çiviler, küçük birer mıknatıstır

Demir tozları akım taşıyan bir telin çevresinde halkalar şeklinde dizilirler. Elektrik Akımının Manyetik Etkisi Manyetik alanlar sadece mıknatıslık özelliği gösteren maddelerin etrafında oluşmazlar. Akım taşıyan bir telin de etrafında bir manyetik alan oluşturduğu bilinmektedir. Telden akım geçmediği zaman pusulaların iğneleri Dünya’nın manyetik alanı doğrultusunda durur. Telden sabit bir I akımı geçerse pusulaların iğneleri her noktada oluşan manyetik alan doğrultusunda durur. Telin çevresindeki manyetik alan çizgileri, merkezi tel olan çembersel şekil alır. Telin çevresinde oluşan manyetik alan çizgilerinin dolanım yönü sağ el kuralıyla bulunur. Baş parmak akımı yönünde olacak şekilde tel avuç içine alınır. Diğer parmakların yönü manyetik alanın yönünü gösterir.